150 yıldır sanayileşen bir ülkeyle 50 yıldır sanayileşen bir ülke, aynı gezegeni korumakla yükümlüdür. Peki, aynı tarihsel sorumluluğu taşımayan ülkelerin aynı bedeli ödemesi ne kadar adildir?
İşte iklim değişikliğiyle mücadelede üzerinde düşünülmesi gereken en temel sorulardan biri budur.
Çünkü mesele yalnızca atmosferde biriken sera gazları, yükselen sıcaklıklar ya da değişen yağış rejimleri değildir. Mesele, bütün bunların arkasındaki tarihsel süreçleri, ekonomik ilişkileri ve ülkeler arasındaki sorumluluk dağılımını da doğru değerlendirebilmektir.
İklim değişikliği bilimsel bir gerçekliktir. Ancak iklim adaleti, bu gerçeklikle mücadele ederken karşımıza çıkan ekonomik, siyasi ve ahlaki bir sorumluluk meselesidir.
Peki, adaletin ölçüsü nedir? Tarihsel emisyonlar mı? Güncel karbon salımları mı? Ekonomik kalkınmışlık düzeyi mi? Yoksa ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadele edebilme kapasitesi mi?
Belki de bütün bu sorulara tek bir pencereden bakmak, meselenin en önemli boyutlarını gözden kaçırmamıza neden olmaktadır.
Tarihsel sorumluluk: Hesap nereden başlamalı?
Tarihe baktığımızda ülkelerin karbon emisyonlarını karşılaştırmayı güçleştiren pek çok karmaşık süreçle karşılaşırız.
Sanayi devriminden mi başlamalıyız? Yıllarca süren savaşların çevresel etkilerinden mi? Yabancı sermaye yatırımlarıyla üretimin bir ülkeden diğerine taşınmasından mı? Yoksa tüketimi bir ülkede gerçekleşen ürünlerin üretiminden kaynaklanan emisyonların başka ülkelerin hanesine yazılmasından mı?
Üstelik savaşların, uluslararası ticaretin, enerji politikalarının ve ekonomik bağımlılıkların iklim üzerindeki etkilerini göz ardı ederek yalnızca sanayi üretimine odaklanmak ne kadar yeterlidir?
Bir ülkenin sınırları içerisinde gerçekleşen emisyonlarla o ülkenin tüketim alışkanlıklarından kaynaklanan toplam karbon ayak izi her zaman aynı tabloyu ortaya koymaz.
Dolayısıyla iklim sorumluluğunu değerlendirirken yalnızca ne kadar karbon salındığına değil, bu karbonun hangi ekonomik faaliyetler sonucunda, kimin tüketimi için ve hangi tarihsel koşullarda ortaya çıktığına da bakmak gerekir.
Çünkü ölçüm yöntemi değiştiğinde, sorumluluğun dağılımına ilişkin değerlendirmeler de değişebilir.
Türkiye bu tablonun neresinde?
Türkiye’nin uluslararası iklim politikalarındaki konumu, tarihsel sorumluluk tartışmasının dikkat çekici örneklerinden biridir.
1992 yılında Türkiye, OECD üyeliği nedeniyle Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin Ek-I ve Ek-II listelerine dâhil edildi.
Ancak Türkiye, tarihsel sera gazı emisyonları, ekonomik kalkınma düzeyi ve kendine özgü koşulları bakımından gelişmiş ülkelerle aynı kategoride değerlendirilmesine itiraz etti.
2001 yılında alınan kararla Türkiye’nin özel koşulları tanındı ve ülkemiz Ek-II listesinden çıkarıldı. Ek-I statüsü ise devam etti.
Bu gelişme yalnızca diplomatik bir sınıflandırma değişikliği değildi. Aynı zamanda iklim politikalarında ülkelerin tarihsel geçmişlerinin ve kalkınma koşullarının dikkate alınmasının ne kadar önemli olduğunu gösteren bir örnekti.
Bugün de benzer sorular güncelliğini koruyor: Türkiye, iklim değişikliğiyle mücadelede hangi sorumlulukları üstlenmeli? Bu sorumluluklar belirlenirken tarihsel emisyonlar, mevcut ekonomik kapasite ve sürdürülebilir kalkınma hedefleri nasıl dengelenmeli?
Herkesin aynı gezegeni koruma sorumluluğu bulunurken, herkesin aynı yükü taşıması gerçekten adalet midir?
İklim adaleti siyah mı, beyaz mı, yoksa gri mi?
Adalet kavramını yalnızca kendi beklentilerimiz üzerinden tanımladığımızda, aslında adaletin özünden uzaklaşmaya başlarız.
Adalet, “Ben ne diyorsam o olacak.” demek değildir. Ancak adalet, başkalarının kararlarını sorgulamadan kabul etmek ya da eşitsizliklere göz yummak da değildir.
Gerçek adalet; farklı koşulları görebilmeyi, sorumlulukları nesnel biçimde değerlendirebilmeyi ve karar alma süreçlerinde hakkaniyeti gözetebilmeyi gerektirir.
İklim adaleti de bundan bağımsız düşünülemez. Ülkelerin tarihsel sorumlulukları, ekonomik imkânları ve iklim değişikliğinden etkilenme düzeyleri birbirinden farklıdır.
Her ülkeye aynı yükümlülüğü vermek, her zaman adil bir sonuç doğurmayabilir.
Belki de iklim politikalarının en büyük sınavı burada başlamaktadır: Siyah ve beyaz arasında kalan o geniş gri alanda… Peki, biz bu gri alanın neresindeyiz? Daha da önemlisi, bu alanı aydınlatmak için ne yapıyoruz?
COP31: Söylemlerden eylemlere geçilebilecek mi?
Uluslararası iklim zirveleri, ülkelerin ortak sorunları müzakere edebildiği, sorumluluklarını tartışabildiği ve çözüm yolları geliştirebildiği önemli platformlardır. COP31 de bu açıdan yalnızca diplomatik bir buluşma olarak görülmemelidir.
İklim değişikliğiyle mücadelede gerçek ilerleme sağlanabilmesi için bilimsel verilerin, ekonomik gerçeklerin ve toplumsal ihtiyaçların aynı masada değerlendirilmesi gerekir.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: İklim politikası üretmek ile iklim politikası uygulamak aynı şey değildir.
Hedef açıklamak önemlidir; ancak hedefe ulaşmak için somut adımlar atmak daha önemlidir. Karbon azaltımından söz etmek değerlidir; ancak azaltımın ölçülebilir, doğrulanabilir ve sürdürülebilir olması gerekir.
Yeşil dönüşümü savunmak anlamlıdır; ancak bu dönüşümün yalnızca kurumsal tanıtımlarda kullanılan bir söyleme dönüşmesi, yani yeşil aklama (greenwashing) ile sınırlı kalması kabul edilebilir değildir.
Bu nedenle COP31’de asıl sorulması gereken soru şudur: Açıklanan hedefler, gerçek çevresel performansa ne ölçüde dönüşüyor?
İklim mücadelesinin başarısı yalnızca verilen taahhütlerin sayısıyla değil, bu taahhütlerin sahadaki karşılığıyla değerlendirilmelidir.
Çünkü atmosfer, siyasi açıklamaları değil, fiziksel gerçekleri dikkate alır. Sera gazlarının atmosferdeki birikimi, radyatif zorlanma ve küresel sıcaklık değişimleri, niyet beyanlarına göre değil, doğa yasalarına göre şekillenir.
Peki, gerçek iklim adaleti mümkün mü?
İklim değişikliğiyle mücadele, insanlığın ortak sorumluluğudur. Ancak ortak sorumluluk, farklılıkları yok saymak anlamına gelmemelidir.
Geçmişte daha fazla emisyona neden olan ülkelerin tarihsel sorumlulukları, bugün hızla kalkınmaya çalışan ülkelerin ihtiyaçları ve iklim değişikliğinden en fazla etkilenen toplumların kırılganlıkları birlikte değerlendirilmelidir.
İklim adaleti ancak şeffaf, bilimsel temelli, katılımcı ve hakkaniyetli karar alma süreçleriyle güçlenebilir.
COP31, bu bakımdan önemli bir fırsat sunabilir. Ancak başarının ölçüsü zirvenin ne kadar ses getirdiği değil, ardından ne kadar somut değişim yaşandığı olacaktır.
Çünkü iklim adaleti, herkesin aynı cümleyi kurması değil; herkesin kendi sorumluluğunu hakkaniyetle üstlenmesidir.
Doğanın renkleri siyasi sınırlarla ayrılmaz. Atmosferin pasaportu, iklimin milliyeti, çevresel felaketlerin ise seçtiği bir ülke yoktur.
Öyleyse iklim mücadelesini yalnızca ülkelerin birbirlerine karşı sorumluluklarını tartıştıkları bir alan olmaktan çıkarıp, insanlığın doğaya karşı ortak sorumluluğunu yerine getirdiği bir eylem alanına dönüştürmeliyiz.
COP31’de temennimiz, söylenenlerin uygulamaya, vaatlerin ölçülebilir sonuçlara ve tartışmaların hakkaniyetli çözümlere dönüşmesidir.
Çünkü geleceğin iklimini yalnızca bugünün emisyonları değil, bugünün kararları da şekillendirecektir.