İlerlemeleri Düzenleme
İlerlemelerin düzenlenmesi; problem davranışta azalma olup olmadığını belirleme, öğretilen davranışın problem davranışın işlevini görüp görmediğini ölçümleme ve yan etkilerin olup olmadığını belirlemeyi içermektedir. Bu basamak, düzenli veri toplamayı ve toplanan verilerin analizini gerektirmektedir. Verilerin analizine göre olduğu gibi devam edilir yada değişikliklere gidilir.
Belirli Aralarla İlerlemeleri Ölçümleme
Problemin üstesinden gelinip gelinmediğine ilişkin karar vermek için, belirli aralarla ilerlemelerin değerlendirilmesi gerekir. Ayrıca, problemli davranışın denetiminin diğer ortamlarda da olup olmadığı belirlenir. Bireylerde problem davranışların oluşumunu önleyecek düzenlemeler yeğlenmelidir. Ancak, her şeye rağmen ciddi davranış problemleri görülür ve bu problemler süreklilik gösterirse sağaltım desenlenmelidir. Problem davranışlar; davranış fazlalığı, davranış azlığı ya da uygun olmayan uyaran kontrolündeki davranış şeklinde düşünülebilir.
Şekil Verme İşlem Süreci (Yeni Davranış Oluşturma)
Bireyler, yeni davranışlardan pek çoğunu sağlanan ipuçlarıyla gerçekleştirebilmektedirler. Bu ipuçları; modeller olduğunda taklit ederek, birlikte yaparak gösterildiğinde, fiziksel yardım ya da sözlü yazılı betimlemelerle olduğunda ise yönergelerle davranışları öğrenmeleri olasıdır. Ancak, bazı davranışları fiziksel yardım sağlayarak, model olarak ya da davranışın gerçekleştirilmesi için yönergeler vererek kazandırmak olası değildir. Bu tür davranışlar bireyin davranış dağarcığında olmayan davranışlardır. Şekil vermede, gösterilen davranışlardan hedef davranışa benzeyen davranımlar pekiştirilir. Daha sonra bu davranımların pekiştirilmesine son verilerek davranış çeşitlendirilir ve aralarından hedef davranışa benzeyen davranımlar tekrar pekiştirilerek, yeni davranış olan hedef davranışın oluşumu sağlanır. Şekil verme, hedef davranışa yaklaşan davranımların ayrımlı ve sistemli bir şekilde pekiştirildiği sürece denilmektedir. Arzulanan davranışa gittikçe benzeyen davranımlar ayrımlı pekiştirilmektedir. Örneğin, dil sağaltımcıları, ses çıkaramayan bireylerin konuşmalarını kazandırma sürecinde, önce dil hareketlerini, sonra sesleri daha sonra sözcükleri ve sonra da cümleleri ayrımlı pekiştirerek şekil verme işlem süreciyle konuşmayı öğretir ya da başlangıçta çıkan her sesi pekiştirerek, daha sonra pekiştirmeye son vererek ses çıkarmaları çeşitlendirilir. Sonra hedeflenen sese benzeyenleri pekiştirerek yeni seslerin çıkartılmasını kazandırırlar. Birey ile göz kontağı kurulmasından başlanarak, sözcük söyleme ve karşılıklı konuşmalar ayrımlı pekiştirilerek sosyal davranışlarından sohbet etmeye şekil verilir. Yeni davranışın oluşumunu beklemek yerine, yeni davranışın içerdiği davranış basamakları tekrar tekrar pekiştirilerekyeni davranışa şekil verilir.
Şekil vermek için izlenecek basamaklar aşağıdaki gibidir:
Hedef davranışın tanımı (amaçlar),
Üzerine kurulacak davranışa karar verme (yapabildiklerinin düzeyi),
Pekiştireçleri oluşturma,
Hedef davranışa ulaşmak için program basamaklarının ana hatlarını oluşturma.
Şekil Verme Sürecine Ne Zaman Yer Verilmelidir?
Bireyin hedef davranışı ipucuyla kazanması mümkün olmadığında, şekil verme işlem süreci önem kazanır. Davranışları değiştirmede, şekil verme süreci ipucuyla beceri kazandırma sürecine oranla daha yetersizdir. Şekil vererek davranış değiştirme sürecinde, birey son derecede edilgen olduğundan hedef davranışları uygulasa da içselleştirmesi uzun zaman alabilir. Bazı durumlarda ise, hedef davranış bir alışkanlık olarak devam etmekle birlikte, gerçek anlamda iradi bir davranış sayılmaz.
Şekil Verme Sürecinin Olumlu Yanları
Şekil verme, olumlu işlem süreçlerine yer vermeyi gerektirir. Istendik davranışlara benzeyen davranışların oluşumunu, pekiştirme izlemektedir. Diğer davranışlar ise sönmeye bırakılmaktadır. Birinci tür ceza ve itici uyaranların kullanılmasına yer verilmemektedir. Yeni davranışların kazandırılmasını sağlaması ayrıca önemlidir.
(Devam Edecek)
Esenlikler Dilerim.