Hayat, aslında biriktirdiklerimizden ibarettir.
Okuduklarımız, gördüklerimiz, dinlediklerimiz, tanıdığımız insanlar, yaşadığımız şehirler, şahit olduğumuz olaylar ve bütün bunların zihnimizde bıraktığı izler…
Yıllar geçtikçe bunlar bilgiye, bilgi tecrübeye, tecrübe ise birikime dönüşür.
Fakat birikimin gerçek değeri, yalnızca insanın kendisinde kalmasıyla değil, paylaşılmasıyla anlam kazanır.
İşte “Ufuk Ötesi” köşesi biraz da bu düşüncenin ürünü.
Bu köşede; tarih, kültür, sanat, bilim, önemli olaylar ve şahsiyetler üzerine yazacağım. Antalya'nın tarihine, kültürel mirasına ve bu şehirde iz bırakmış, bilinmeyen, az bilinen, yanlış bilinen değerlerine özel bir yer ayıracağım. Bazen geçmişin bir sayfasını açacağız, bazen bugünümüze bakacağız. Ama mümkün olduğunca her yazıda, geleceğe ışık tutacağız.
Çünkü tarih, yalnızca “ne oldu?” sorusunun cevabını aramaz.
Asıl soru ve takip edilecek yol şudur: Geçmiş bize, bugün için ne söylüyor, geleceğe nasıl ışık tutuyor?
Sözden yazıya, yazıdan hafızaya
İnsanlık tarihinin en büyük dönüşümü, insanın düşüncesini kalıcı hâle getirmeyi öğrenmesiyle başladı.
Sözlü kültür, insanlığın hafızasını kuşaktan kuşağa taşıdı. Ardından yazı geldi ve insan, bilgisini yalnızca hafızasına değil, geleceğe de emanet etmeye başladı.
Türk tarihinin en önemli belgelerinden olan Göktürk Yazıtları bunun en güçlü örneklerinden biridir.
Bilge Kağan'ın milletine seslendiği sözler, yalnızca kendi çağının insanlarına söylenmiş sözler değildir. Aradan yaklaşık on üç asır geçmesine rağmen bugün hâlâ okuyabiliyor, yeni anlamlar çıkarabiliyor, mesaj alabiliyoruz.
Kitabelerdeki, “Çinli'nin hoş sözüne, yumuşak ipeğine aldanıp çok Türk boyları öldü” şeklindeki uyarılar, dönemin siyasi ve toplumsal şartları içinde söylenmiş olsa da bize daha geniş bir gerçeği hatırlatır: Bir millet, yaşadığı tecrübeleri gelecek kuşaklara aktarılmalıdır!
Daha da önemlisi, Bilge Kağan'ın, “Ey Türk; üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, senin ilini ve töreni kim bozabilir!”diye başlayan çağrısı, yüzyılları aşarak bugüne ulaşmıştır.
İşte yazının gücü budur.
Bir insanın veya bir milletin sözü, yazıya geçtiğinde kendi zamanının sınırlarını aşar.
Bugün Göktürk Yazıtları'na baktığımızda yalnızca öz Türkçenin örneklerini görmüyoruz. Bir milletin hafızasını, devlet anlayışını, bağımsızlık düşüncesini ve geleceğe yönelik kaygılarını da görüyoruz.
Bu nedenle yazı, yalnızca kelimelerden oluşmaz: Hafızayı da muhafaza eder.
Bilgi, akıl ve erdem
Türk düşünce tarihinin bir başka büyük eseri olan ve ilk “siyasetname” diyebileceğimiz Kutadgu Bilig de bize yüzyıllar öncesinden ulaşan önemli bir mirastır.
Balasagunlu Yusuf Has Hâcib, 11. yüzyılda yazdığı bu eserde devlet yönetiminden ahlaka, bilgiden adalete kadar pek çok konuda düşünceler ortaya koyar.
Eserin adının “Mutluluk veren bilgi” veya “Kutlu bilgi” şeklinde açıklanması bile bilgiye verilen değeri göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Ama esas önemli özelliği, ideal bir devlet yönetim anlayışını ve ilkelerini belirtiyor olmasıdır.
Kutadgu Bilig'de bilgi ile insan arasındaki ilişki çok açık biçimde ortaya konur. Eserde yer alan önemli karakterlerden vezirin oğlu “Ögdülmiş”, Akıl ve Bilgiyi temsil eden Bilge kişidir.
Yusuf Has Hâcib diyor ki: “Kitabın adını Kutadgu Bilig koydum; Okuyana kutlu olsun ve ona yol göstersin”, “Ben sözümü söyledim ve kitabı yazdım; Bu kitap uzanıp, her iki dünyayı tutan bir eldir”, “İnsan her iki dünyayı devletle elinde tutarsa; Mesut olur” şeklinde belirttiği gibi bilgi, insanın ömrünü aşan bir miras hâline gelecektir.
Yüknekli Edib Ahmed, "Atabetü'l Hakayık" adlı eserinde “Bilgi bilen insan, erdemli olur, Bilgisiz, yaşarken ölü sayılır. Bilge ölse de adı ölmez” şeklinde belirttiği gibi;
İnsan ölür. Fakat bilgisi, düşüncesi ve ortaya koyduğu eserler yaşamaya devam eder.
Belki yazmanın en güzel tarafı da budur.
Yazan insan ölüp gittiğinde, geride sadece bir isim bırakmaz; yaşamından bir parça bırakır.
Dil, milletin hafızasıdır
Türk kültürünün büyük miraslarından biri de Kaşgarlı Mahmut'un Dîvânu Lugâti’t-Türk adlı eseridir.
11.Yüzyılda yazılan bu eser yalnızca bir sözlük değildir.
Türk boylarının dili, yaşayışı, kültürü, coğrafyası ve dünyaya bakışı hakkında son derece değerli bilgiler taşıyan bir kültür hazinesidir.
Kaşgarlı Mahmut'un yaptığı iş, aslında bir dilin kelimelerini kayda geçirmesinin çok ötesindedir.
O, bir çağın kültürel hafızasını geleceğe taşımıştır.
Dîvânu Lugâti't-Türk'te geçen,
“Ermegüge bulıt yük bolur/Tembele bulut bile yük olur”, “Eygü er sünüki erir atı kalır/İyi kişinin kemiği erir, ama adı sanı kalır” gibi bilgi ve bilenin değerli olduğunun belirtildiği çok fazla kelimeler ve anlatımlar vardır.
Birçok yerde; emek vermeden, çalışmadan, gayret etmeden bir şey elde edilemeyeceği anlatılır.
Bu sözlerin yaklaşık bin yıl sonra bile hâlâ anlaşılıyor olması, kültürün ve yazının zaman karşısındaki gücünü gösterir.
Bir kelime, bir atasözü, bir hikâye…
Bazen bir milletin hafızasının küçük ama önemli bir parçasıdır.
Bu nedenle dil yalnızca iletişim aracı değildir.
Dil, kültürün taşıyıcısıdır. Ve yazı, bu taşıyıcının gelecek kuşaklara ulaşmasını sağlayan araçtır.
Okumak, başkasının tecrübesini de öğrenmektir
Okumak?
Okumak yalnızca bilgi edinmek değildir.
Okumak, bizden önce yaşamış insanların tecrübelerini kendi hayatımıza katmaktır.
Bir tarih kitabı bize yalnızca geçmişi anlatmaz; insanın nasıl düşündüğünü, nasıl mücadele ettiğini, nerelerde yanıldığını da gösterir.
Bir roman, başka insanların hayatlarına ve duygularına açılan bir kapıdır.
Bir bilim kitabı, bilinmeyeni anlamaya çalışan insan zihninin sınırsız yolculuğudur.
Bir sanat eseri ise binlerce kelimenin anlatamadığını tek bir görüntüyle, bir ifadeyle anlatabilir.
İngiliz filozof Francis Bacon: “Okumak insanı donanımlı, söyleşmek hazırcevap, yazmak ise kesin kılar.” şeklinde ifade ettiği gibi; okumaya, konuşmaya ve yazmaya bu üçlü bütünlük içinde bakmak gerekir.
Görürüz.
Öğreniriz.
Okuruz.
Düşünürüz.
Konuşuruz.
Sonra yazarız.
Ve yazdığımız şey, bizden sonra da yaşamaya devam eder.
Neden yazıyorum?
Uzun yıllar boyunca öğretmenlik, eğitimcilik yaptım. Kitaplar ve makaleler yazdım, konferanslar verdim, seminerlere, sempozyumlara katıldım. Şehir şehir, ülke ülke gezdim, gördüm. Tarih, kültür, sanat, edebiyat, bilim ve insan üzerine çalışmalar yaptım. Uzun zamandır da Antalya'nın geçmişi üzerine araştırmalar yürütmekteyim.
Televizyon programlarına katıldım. TRT Antalya Radyosu'nda iki yıl boyunca Antalya'nın önemli şahsiyetlerini anlattım. Antalya’nın birçok kurumunda, okullarında ve sivil toplum kuruluşlarında konferanslar verdim. Tarihi bölgelere ve mekânlara geziler düzenledim, rehberlik yaptım.
Bütün bu çalışmalar bana aynı gerçeği tekrar tekrar gösterdi: Bilgi paylaşıldıkça çoğalır.
İnsan hayatı boyunca öğrenir ve biriktirir.
Fakat paylaşılmayan bilgi, sahibinin hafızasıyla sınırlı kalır.
Oysa paylaşılan bilgi başka bir insanın düşüncesine dokunabilir. Bir gencin merakını uyandırabilir. Bir araştırmacıya yeni bir ufuk açar. Unutulmuş bir şahsiyetin yeniden hatırlanmasını sağlayabilir.
Bazen de yıllar sonra bir araştırmacının önüne çıkacak küçük bir belgeye, kısa bir yazıya dönüşebilir.
Bu nedenle yazmayı biraz da geleceğe karşı bir sorumluluk olarak görmek gerekir.
Bilimin ışığında geleceğe yolculuk
Geçmişten geleceğe uzanan bu düşünce çizgisinde Cumhuriyetimizin Kurucusu Ulu Önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün şu sözü de yol göstericidir: “Dünyada her şey için, maddiyat için, maneviyat için, hayat için, başarı için en hakiki mürşit ilimdir, fendir. İlim ve fennin dışında yol gösterici aramak gaflettir, cehalettir, dalalettir.”
Bu söz, yalnızca bilime verilen önemi anlatmıyor. Aynı zamanda geleceğe bakışımızın da temelini oluşturuyor.
Çünkü geçmişi anlamak için tarihî bilgiye, bugünü anlamak için doğru bilgiye, geleceği kurmak için ise akla, bilime ve araştırmaya ihtiyaç vardır.
Tarih, bize tecrübe kazandırır. Kültür, kim olduğumuzu hatırlatır. Sanat, insanı ve hayatı farklı pencerelerden görmeyi öğretir. Bilim ise bilmediklerimizi anlamanın yolunu açar.
Bütün bunlar insanın ufkunu açar, sanal olarak kanatlandırır-uçurur, daha ötelere taşır.
Antalya: Geçmişten geleceğe uzanan bir şehir
Bu köşede Antalya'nın özel bir yeri olacak.
Çünkü Antalya yalnızca denizi, güneşi ve turizmiyle anlatılabilecek bir şehir değil.
Bu topraklarda binlerce yıllık bir medeniyet birikimi vardır.
En eski dönemlerden, Likya'ya, Roma'ya, Bizans'a, Selçuklulara, Osmanlılara uzanan ve Türkiye’ye ulaşan tarih; şehirler, kaleler, limanlar, yollar, yapılar ve insan hikâyeleriyle bugün hâlâ bizimle konuşmakta ve yaşamakta. Abdal Musa ile Kaygusuz Abdal ile Ümmi Sinan ile Erenleri, Evliyaları, Ahileri ile gizemli kişileri, adsız kahramanları ile yaşayan ama yaşadığı bilinmeyen bir şehir.
Geçmiş yalnızca korunacak bir hatıra değildir: Geçmiş, geleceğin de malzemesidir.
Bir şehrin tarihini bilmek, o şehrin yalnızca nereden geldiğini değil, nereye gitmesi gerektiğini de gösterir.
Bu nedenle Antalya'nın tarihini anlatırken yalnızca eskiyi hatırlamakla yetinmeyeceğiz.
Geçmişten bugüne bakacak, bugünden de geleceğe doğru bir pencere açmaya çalışacağız.
Günlük siyasetin ötesinde
“Ufuk Ötesi” köşesi, günlük siyasetin tartışmalarından mümkün olduğunca uzak duracak.
Çünkü siyasetin gündemi hızlı değişir.
Bugün konuşulan, yarın unutulabilir.
Oysa tarih, kültür, bilim ve sanat daha uzun, hatta sonsuza kadar yaşar.
Bu köşede günübirlik tartışmaların yerine, mümkün olduğunca zamanın daha geniş penceresinden bakmayı tercih edeceğim.
Bir olayın yalnızca sonucunu değil, sebeplerini,
Bir şahsiyetin yalnızca hayatını değil, bıraktığı mirası,
Bir eserin yalnızca sanat değerini değil, ait olduğu dönemin ruhunu,
Bir bilimsel gelişmenin yalnızca bugünkü sonucunu değil, insanlığın bilgi yolculuğundaki yerini anlamaya çalışacağız.
Bazen bir tarihî olaydan bugüne ulaşan bir dersin peşine düşeceğiz.
Bazen unutulmuş bir insanı yeniden hatırlayacağız.
Bazen de hepimizin gözünün önünde duran ama üzerinde yeterince düşünmediğimiz bir meseleyi başka bir pencereden değerlendireceğiz.
Çünkü bir yazının görevi yalnızca bilgi vermek değil; doğru soruyu sormak ve sordurmaktır.
Ufkun ötesine bakmak
“Ufuk” kelimesi bu nedenle önemli.
Ufuk, gördüğümüz sınırdır ama aynı zamanda ötesini merak ettiğimiz yerdir.
İnsan da zaten merakı sayesinde ilerlemedi mi?
Bilinmeyeni merak etti.
Geçmişi araştırdı.
Gökyüzüne baktı.
Denizlere açıldı.
İmkânları zorladı.
Bilimin sınırlarını genişletti.
Sanatla kendisini yeniden anlattı.
Ve her kuşak, kendisinden önceki kuşağın bıraktığı yerden biraz daha ileri gitmeye çalıştı.
Bizim de görevimiz, bizden önce bırakılan mirası anlamak ve bizden sonra gelecek kuşaklara daha zengin bir miras bırakabilmektir.
Bunun yolu yalnızca konuşmaktan geçmiyor.
Okumaktan, düşünmekten ve yazmaktan geçiyor.
Çünkü konuşmak anlıktır. Okumak günlük. Ama yazmak gelecektir.
Bugün yazdığımız bir cümleyi belki yarın kimse hatırlamayacak.
Ama belki yıllar sonra bir genç, bir araştırmacı, bir tarihçi ya da bizim hiç tanımadığımız bir okur o cümleyi okuyacak.
Ve belki o cümle onun zihninde yeni bir düşüncenin başlangıcı olacak.
İşte yazının asıl gücü burada.
Yazı, bugünün düşüncesini yarının hafızasına taşır
“Ufuk Ötesi” köşesinde bunu yapmaya çalışacağım.
Geçmişe bakacağız.
Bugünü anlamaya çalışacağız.
Ve mümkün olduğunca geleceği düşüneceğiz.
Bazen bir kitapla, bazen bir insanla, bazen bir şehirle, bazen bir tarihî olayla yolculuğa çıkacağız.
Bildiklerimi, öğrendiklerimi ve yıllar içinde biriktirdiklerimi paylaşacağım.
Siz de kendi düşüncelerinizle bu yolculuğa eşlik edeceksiniz.
Çünkü bilgi, paylaşıldıkça çoğalır.
Hafıza, hatırlandıkça güçlenir.
Ve gelecek, geçmişten kalanların üzerine inşa olur.
Öyleyse; Konuşalım. Okuyalım. Düşünelim. Yazalım.
Çünkü: Konuşmak anlık, okumak günlük, yazmak gelecektir…